भारतीय प्रजासत्ताक दिन: इतिहास, महत्त्व आणि लोकशाहीचा महासोहळा

प्रस्तावना

मित्रहो, 15 ऑगस्ट आणि 26 जानेवारी हे दोन दिवस प्रत्येक भारतीयासाठी अत्यंत अभिमानाचे आहेत. 15 ऑगस्ट 1947 रोजी भारताला ब्रिटिश राजवटीतून स्वातंत्र्य मिळाले, परंतु तेव्हा आपल्या देशाचा कारभार चालवण्यासाठी स्वतःची अशी कोणतीही नियमावली किंवा कायदा नव्हता.

जेव्हा 26 जानेवारी 1950 रोजी भारताने स्वतःचे 'संविधान' (Constitution) स्वीकारले आणि लागू केले, तेव्हा भारत खऱ्या अर्थाने एक 'सार्वभौम लोकशाही प्रजासत्ताक' राष्ट्र बनले. आजच्या या ब्लॉग पोस्टमध्ये आपण प्रजासत्ताक दिनाचा इतिहास, संविधानाची निर्मिती आणि या दिवसाचे महत्त्व सविस्तर जाणून घेणार आहोत.

1. ऐतिहासिक पार्श्वभूमी: 1947 ते 1950 चा प्रवास

आपल्याला 15 ऑगस्ट 1947 ला स्वातंत्र्य मिळाले, तरीही पुढील अडीच वर्षे देशाचा कारभार 'गव्हर्नमेंट ऑफ इंडिया ॲक्ट 1935' (ब्रिटिश कायदा) नुसार चालत होता. देशाला स्वतःच्या मजबूत कायद्याची गरज होती.

26 जानेवारीच का? (स्वराज्य ठरावाचा संदर्भ)
संविधान लागू करण्यासाठी 26 जानेवारी हीच तारीख निवडण्यामागे एक खास ऐतिहासिक कारण आहे.

• 1930 सालचा लाहोर ठराव: 31 डिसेंबर 1929 रोजी काँग्रेसच्या लाहोर अधिवेशनात पंडित जवाहरलाल नेहरू यांच्या अध्यक्षतेखाली 'पूर्ण स्वराज्याची' मागणी करण्यात आली होती.
• त्यानुसार 26 जानेवारी 1930 हा दिवस प्रथमच लाक्षणिक 'स्वातंत्र्य दिन' म्हणून साजरा करण्यात आला होता.
• त्या ऐतिहासिक दिवसाची आठवण कायम रहावी, म्हणून संविधान लागू करण्यासाठी 26 जानेवारी 1950 हा दिवस निवडला गेला.

2. भारतीय संविधानाची निर्मिती (Making of the Constitution)

भारतीय संविधान हे जगातील सर्वात मोठे लिखित संविधान आहे. हे तयार करण्याचे काम 'घटना समिती' (Constituent Assembly) कडे सोपवण्यात आले होते.

• डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर हे मसुदा समितीचे (Drafting Committee) अध्यक्ष होते. त्यांना 'भारतीय राज्यघटनेचे शिल्पकार' मानले जाते.
• संविधान पूर्ण करण्यासाठी लागलेला कालावधी: 2 वर्षे, 11 महिने आणि 18 दिवस.
• घटना समितीने 26 नोव्हेंबर 1949 रोजी संविधान स्वीकारले (म्हणून आपण हा दिवस 'संविधान दिन' म्हणून साजरा करतो).
• त्याची प्रत्यक्ष अंमलबजावणी 26 जानेवारी 1950 रोजी सकाळी 10 वाजून 18 मिनिटांनी झाली आणि भारत प्रजासत्ताक झाला.

3. प्रजासत्ताक दिनाचा सोहळा (The Celebration)

या दिवशी नवी दिल्लीतील 'कर्तव्य पथावर' (पूर्वीचे राजपथ) एक भव्य सोहळा पार पडतो.

• ध्वजारोहण: या दिवशी भारताचे महामहीम राष्ट्रपती राष्ट्रध्वज फडकवतात. राष्ट्रपती हे देशाचे घटनात्मक प्रमुख (Constitutional Head) असतात, म्हणून या दिवशी त्यांचा मान असतो.
• परेड आणि शक्तिप्रदर्शन: भारतीय लष्कर, नौदल आणि वायुदलाच्या तुकड्या राष्ट्रपतींना मानवंदना देतात. यावेळी भारताचे लष्करी सामर्थ्य आणि आधुनिक शस्त्रास्त्रे जगाला दाखवली जातात.
• सांस्कृतिक चित्ररथ: देशातील विविध राज्यांची संस्कृती दर्शवणारे 'चित्ररथ' (Tableaus) या परेडचे मुख्य आकर्षण असतात.

4. स्वातंत्र्य दिन आणि प्रजासत्ताक दिन: ध्वजारोहणात काय फरक आहे?

बऱ्याचदा विद्यार्थी आणि शिक्षकांमध्येही याबद्दल संभ्रम असतो. दोन्ही दिवशी झेंडा फडकवला जातो, पण त्यातील पद्धतीत तांत्रिक फरक आहे:

15 ऑगस्ट (स्वातंत्र्य दिन): याला 'Flag Hoisting' (ध्वजारोहण) म्हणतात. यात झेंडा दोरीने खालून वर ओढला जातो आणि मग फडकवला जातो. हे भारताचा उदय आणि स्वातंत्र्याचे प्रतीक आहे. या दिवशी पंतप्रधान लाल किल्ल्यावर ध्वजारोहण करतात.

26 जानेवारी (प्रजासत्ताक दिन): याला 'Flag Unfurling' (ध्वज फडकवणे) म्हणतात. यात झेंडा आधीच खांबाच्या वर बांधलेला असतो, तो फक्त दोरी ओढून उघडला (Unfurl) जातो. कारण या दिवशी भारत आधीच स्वतंत्र होता, फक्त संविधान लागू झाले. या दिवशी राष्ट्रपती कर्तव्य पथावर ध्वज फडकवतात.

5. निष्कर्ष आणि प्रेरणा

प्रजासत्ताक दिन हा केवळ सुट्टीचा दिवस नसून तो आत्मचिंतनाचा दिवस आहे. आपल्या संविधानाने आपल्याला न्याय, स्वातंत्र्य, समता आणि बंधुता यांसारखी अमूल्य मूल्ये दिली आहेत.

एक जबाबदार नागरिक आणि विद्यार्थी म्हणून आपण संविधानाचा आदर केला पाहिजे आणि देशाच्या प्रगतीत खारीचा वाटा उचलला पाहिजे. चला, आज शपथ घेऊया की आपण भारताची एकता आणि अखंडता अबाधित राखू.

"ना कोणाचा धर्म मोठा, ना कोणाची जात मोठी,
मानवतेला जो जपतो, त्याचीच देशभक्ती खरी आणि मोठी!"

जय हिंद! जय भारत!