सहावी विज्ञान 11.निसर्गाचा खजिना

इयत्ता - 6वी 

माध्यम - मराठी 

विषय - कुतूहल विज्ञान 

अभ्यासक्रम - सुधारित अभ्यासक्रम 2025-26 

भाग - 2

प्रकरण 11.निसर्गाचा खजिना

---

📖 पाठाचा सारांश आणि महत्त्वाचे मुद्दे (IMP Notes)

प्रश्नोत्तरांकडे वळण्यापूर्वी, या पाठातील महत्त्वाचे मुद्दे थोडक्यात समजून घेऊया:

• निसर्गाचा खजिना: हवा, पाणी, सूर्यप्रकाश, जंगले, माती, खडक आणि खनिजे ही आपली नैसर्गिक संसाधने आहेत.
• हवा: पृथ्वीभोवती हवेचे आवरण आहे. यात 78% नायट्रोजन, 21% ऑक्सिजन आणि 1% इतर वायू (उदा. अरगॉन, कार्बन डाय-ऑक्साइड) असतात.
• वारा: वाहत्या हवेला वारा म्हणतात. वाऱ्याचा वापर पवनचक्कीद्वारे वीज निर्मितीसाठी केला जातो. (उदा. मुप्पंडल, जैसलमेर, ब्राह्मणवेल येथील पवनचक्की केंद्रे). [Image of Windmill farm in India]
• पाणी: पृथ्वीचा दोन तृतीयांश भाग पाण्याने व्यापला आहे, पण पिण्यायोग्य गोडे पाणी खूप कमी आहे. पावसाच्या पाण्याची साठवणूक (Rainwater Harvesting) आणि काटकसर करणे गरजेचे आहे. [Image of Rainwater Harvesting system]
• सूर्य: हा पृथ्वीवरील ऊर्जेचा मुख्य स्रोत आहे. वनस्पती अन्नासाठी आणि आपण सौर उपकरणांसाठी (उदा. सोलार हिटर, कुकर) सूर्याचा वापर करतो.
• जंगले: जंगले प्राण्यांना निवारा आणि आपल्याला अनेक उत्पादने देतात. 'वनमहोत्सव' आणि 'चिपको आंदोलन' हे जंगल रक्षणाशी संबंधित आहेत.
• जीवाश्म इंधने: कोळसा, पेट्रोलियम (पेट्रोल, डिझेल) आणि नैसर्गिक वायू ही जीवाश्म इंधने आहेत. ती तयार होण्यास लाखो वर्षे लागतात आणि ती मर्यादित आहेत.

संसाधनांचे प्रकार:

• पुनरुद्भवी (अक्षय) संसाधने: जी पुन्हा निर्माण होतात (उदा. हवा, पाणी, सूर्यप्रकाश, जंगले).
• अपुनरुद्भवी (अपारंपारिक/नाशवंत) संसाधने: जी एकदा वापरली की संपतात (उदा. कोळसा, पेट्रोल, खनिजे).

📝 पाठांतर्गत कोष्टकांची उत्तरे (Tables Solutions)

खालील कोष्टके पुस्तकात दिलेल्या रिकाम्या जागी भरण्यासाठी आहेत.

कोष्टक 11.1 : तुमच्या दैनंदिन कामातील पाण्याचा अपव्यय (पान क्र. 95)

स्तंभ I (क्रिया)	स्तंभ II (पाण्याचा अपव्यय कसा होतो?)	स्तंभ III (पाण्याचा अपव्यय टाळण्यासाठी सुचविलेले मार्ग)
1. हात धुणे	नळ चालू ठेवून साबण लावल्याने पाणी वाया जाते.	साबण लावताना नळ बंद करणे.
2. कपडे धुणे	नळ सतत चालू ठेवल्याने किंवा गरजेपेक्षा जास्त पाणी वापरल्याने.	कपडे धुण्यासाठी बादलीत पाणी घेऊन वापरणे.
3. भांडी धुणे	भांडी घासताना नळ चालू ठेवल्याने.	बादलीत पाणी घेऊन किंवा सिंकचा नळ बंद ठेवून भांडी घासणे.
4. शॉवर वापरणे / अंघोळ	जास्त वेळ शॉवर चालू ठेवल्याने.	शॉवरऐवजी बादली आणि मग वापरून अंघोळ करणे.
5. स्वयंपाक करणे	भाज्या धुताना नळ मोठा करून पाणी वाया घालवणे.	भाज्या एका भांड्यात पाणी घेऊन धुणे, उरलेले पाणी झाडांना घालणे.
6. बागकाम	पाईप लावून बागेत पाणी दिल्याने जास्त पाणी वापरले जाते.	झारीने (Sprinkler) किंवा ठिबक सिंचनाने पाणी देणे.
7. दात घासणे	दात घासताना बेसिनचा नळ चालू ठेवल्याने.	ब्रश करताना नळ बंद ठेवणे आणि चूळ भरतानाच चालू करणे.

कोष्टक 11.2 : मातीचे नमुने (पान क्र. 102)

(हे निरीक्षण तुम्ही गोळा केलेल्या मातीनुसार बदलू शकते, पण नमुना उत्तरे खालीलप्रमाणे आहेत)

[Image of types of soil texture]

मातीचा नमुना गोळा केलेले ठिकाण	मी मातीबद्दल काय अंदाज लावला?	मातीचे रंग आणि पोत (उघड्या डोळ्यांनी निरीक्षण)	वर्धक भिंगाच्या सहाय्याने केलेले निरीक्षण
बागेतील माती	यामध्ये खत आणि ओलावा असेल.	गडद काळा/तपकिरी रंग, मऊ पोत.	कुजलेला पालापाचोळा, लहान कीटक, मुळांचे तुकडे दिसले.
रस्त्यावरील माती	ही कोरडी आणि कडक असेल.	फिकट लाल/राखाडी रंग, खरखरीत पोत.	वाळूचे कण, लहान खडे आणि प्लास्टिकचे बारीक तुकडे दिसले.
शेतातील माती	ही पिकांसाठी चांगली असेल.	काळा रंग, चिकट आणि ओलसर.	गांडुळाची विष्ठा, बारीक कण आणि ओलावा दिसला.

कोष्टक 11.3 : वाहनांचे प्रकार आणि वापरलेली इंधने (पान क्र. 105)

वाहनाचा प्रकार	वापरलेल्या इंधनाचा प्रकार
मोटारसायकल / स्कूटर (दुचाकी)	पेट्रोल
कार (चारचाकी)	पेट्रोल / डिझेल / सीएनजी (CNG) / इलेक्ट्रिक
बस / ट्रक	डिझेल
ऑटो रिक्षा	पेट्रोल / सीएनजी (CNG) / एलपीजी (LPG)
विमान	एव्हिएशन टर्बाइन फ्युएल (विमानाचे पेट्रोल)

कोष्टक 11.4 : वापरलेली नैसर्गिक संसाधने (पान क्र. 108)

क्रिया	नैसर्गिक संसाधन
कपडे धुणे	पाणी
मातीची खेळणी बनविणे	माती, पाणी
सरपण गोळा करणे	जंगल (झाडांच्या फांद्या/लाकूड)
पतंग बनविणे व उडविणे	हवा (वारा), कागद (झाडांपासून)
नाश्ता करणे	वनस्पती (अन्नधान्य - जे सूर्यप्रकाश, पाणी व मातीतून मिळते)
श्वास घेणे	हवा (ऑक्सिजन)
सावलीत बसणे	झाड (जंगल)

❓ 'चला विस्तृत अध्ययन करूया' - स्वाध्याय उत्तरे (पान क्र. 110-113)

1. चित्र 11.9 नैसर्गिक संसाधनांशी संबंधीत वस्तू दाखविते; त्यांना त्यांच्या गोंधळलेल्या नावाशी जोडा.

(पुस्तकातील चित्रांनुसार योग्य जोड्या खालीलप्रमाणे आहेत)
🔸 नळ (चित्र 1): णीपा -> पाणी (पुनरुद्भवी संसाधन)
🔸 पवनचक्की (चित्र 2): रावा -> वारा (पुनरुद्भवी संसाधन)
🔸 जंगल/झाडे (चित्र 3): गलजं -> जंगल (पुनरुद्भवी संसाधन)
🔸 दगड/खडक (चित्र 4): डखक -> खडक (अपुनरुद्भवी संसाधन - कारण खडक तयार होण्यास हजारो वर्षे लागतात)

2. खालील विधाने सत्य [स] किंवा असत्य [अ] सांगा. असत्य असल्यास दुरुस्त करून लिहा.

(i) निसर्गाकडे मानवी गरजा पूर्ण करण्यासाठी सर्व संसाधने आहेत.
👉 उत्तर: [स] (सत्य)

(ii) यंत्रे ही निसर्गात आढळणारी संसाधने आहेत.
👉 उत्तर: [अ] (असत्य) - दुरुस्त विधान: यंत्रे ही मानवनिर्मित संसाधने आहेत.

(iii) नैसर्गिक वायू हे एक अपारंपारिक संसाधन आहे.
👉 उत्तर: [स] (सत्य)

(iv) हवा हे एक अक्षय संसाधन आहे.
👉 उत्तर: [स] (सत्य)

3. सुयोग्य पर्याय वापरून रिकाम्या जागा भरा.

(i) सामान्यतः स्कूटर किंवा मोटरसायकल यासारख्या दुचाकी वाहनांमध्ये वापरले जाणारे इंधन म्हणजे ब) पेट्रोल.
(ii) पुनरुद्भवी संसाधनाचे उदाहरण ब) पाणी हे आहे.

4. खालील संसाधनांचे पुनरुद्भवी व अपुनरुद्भवी असे वर्गीकरण करा. (कोळसा, नैसर्गिक वायू, जंगले, खनिजे)

🔵 पुनरुद्भवी संसाधने: जंगले.
🔴 अपुनरुद्भवी संसाधने: कोळसा, नैसर्गिक वायू, खनिजे.

5. पेट्रोल हे अपुनरुद्भवी संसाधन आहे असे आपण का म्हणतो?

उत्तर: पेट्रोल हे पृथ्वीच्या पोटात लाखो वर्षांच्या प्रक्रियेनंतर तयार होते. त्याचा साठा मर्यादित आहे. एकदा वापरल्यावर ते पुन्हा लगेच तयार होऊ शकत नाही, म्हणून पेट्रोल हे अपुनरुद्भवी (नाशवंत) संसाधन आहे.

6. जंगले पुन्हा वाढविणे कठीण आहे. या विधानाचे समर्थन करा.

उत्तर: जंगल म्हणजे केवळ झाडे नाहीत, तर तिथे अनेक प्राणी, कीटक आणि वनस्पतींची एक साखळी असते. एकदा जंगल तोडले की ते पुन्हा जसेच्या तसे तयार होण्यासाठी अनेक वर्षे किंवा शतके लागतात. तिथली माती वाहून जाते आणि जमीन नापीक होते, त्यामुळे जंगले पुन्हा वाढवणे कठीण असते.

7. तुम्ही नैसर्गिक संसाधने वापरून करता अशा पाच दैनंदिन कामांची यादी बनवा; त्यांचा वापर कमी करण्यासाठी मार्ग सुचवा.

🔹 अंघोळ करणे: (पाणी) - शॉवरऐवजी बादली वापरा.
🔹 अभ्यास करणे: (वीज/कोळसा) - दिवसा नैसर्गिक उजेडात अभ्यास करा, वीज वाचवा.
🔹 शाळेत जाणे: (इंधन/पेट्रोल) - सायकलने किंवा पायी जा, पालकांच्या गाडीऐवजी स्कूल बस वापरा.
🔹 लेखन करणे: (कागद/झाडे) - कागदाच्या दोन्ही बाजूला लिहा, कागद वाया घालवू नका.
🔹 दात घासणे: (पाणी) - नळ बंद ठेवून ब्रश करा.

8. हवेच्या अस्तित्वामुळे शक्य होणाऱ्या चार क्रियांची यादी करा.

उत्तर:
1. सजीवांचे श्वासोच्छवास करणे.
2. कपडे वाळणे / हालणे.
3. पवनचक्की चालणे (वीज निर्मिती).
4. पक्षी किंवा विमान उडणे.

9. तुमच्या परिसरात हरित आच्छादन (हिरवळ) वाढविण्यासाठी तुम्ही कसे योगदान देऊ शकाल? करावयाच्या कृतींची यादी करा.

उत्तर:
✅ शाळेत आणि घराभोवती नवीन झाडे लावीन.
✅ 'वनमहोत्सवा'त भाग घेऊन जनजागृती करीन.
✅ झाडांच्या फांद्या किंवा पाने विनाकारण तोडणार नाही.
✅ माझ्या वाढदिवसानिमित्त भेटवस्तू म्हणून मित्र-मैत्रिणींना रोपे देईन.

10. दिलेल्या चित्रात (पान क्र. 112 वर सौर कुकरचे चित्र आहे) अन्न शिजवले जात असल्याचे आपण पाहतो. त्यानुसार खालील प्रश्नांची उत्तरे द्या. [Image of solar cooker]

(i) स्वयंपाक करण्यासाठी कोणत्या प्रकारची ऊर्जा वापरली जात आहे?
उत्तर: सौर ऊर्जा (सूर्याची उष्णता).

(ii) स्वयंपाकासाठी या प्रकारची ऊर्जा वापरण्याचा एक फायदा व एक तोटा सांगा.
🟢 फायदा: यामुळे कोणतेही प्रदूषण होत नाही आणि ही ऊर्जा मोफत मिळते.
🔴 तोटा: ढगाळ वातावरणात किंवा रात्रीच्या वेळी अन्न शिजवता येत नाही आणि अन्न शिजायला जास्त वेळ लागतो.

11. मोठ्या प्रमाणावर झाडे तोडल्याने मातीच्या गुणवत्तेवर परिणाम होतो. असे तुम्हाला का वाटते?

उत्तर: झाडांची मुळे मातीला घट्ट पकडून ठेवतात. झाडे तोडल्यामुळे माती सैल होते आणि पावसात किंवा वाऱ्याने ती सहज वाहून जाते (धूप होते). तसेच, झाडांचा पालापाचोळा कुजून मातीला मिळणारी पोषक द्रव्ये मिळत नाहीत, म्हणून मातीची गुणवत्ता कमी होते.

12. मानवी क्रियांमुळे हवा प्रदूषित होते; अशा दोन क्रिया स्पष्ट करा. वायू प्रदूषण कमी करण्यास मदत करणारी एक कृती सुचवा.

उत्तर:
🌪 प्रदूषित करणाऱ्या क्रिया:
1. वाहनांमधून निघणारा धूर (जीवाश्म इंधनाचा वापर).
2. कारखान्यांमधून सोडला जाणारा विषारी वायू.
🌿 प्रदूषण कमी करणारी कृती: खाजगी वाहनांचा वापर कमी करून सार्वजनिक वाहतुकीचा (बस/रेल्वे) वापर करणे किंवा सायकल वापरणे.

13. एक कुटुंब वीज निर्मितीसाठी सोलार पॅनल, अन्न शिजविण्यासाठी गॅस शेगडी आणि विहिरीतून पाणी उपसण्यासाठी पवनचक्की वापरते. आठवडाभर सूर्यप्रकाश नसेल तर काय होईल?

उत्तर: जर आठवडाभर सूर्यप्रकाश नसेल, तर त्या कुटुंबाचे सोलार पॅनल वीज निर्माण करू शकणार नाही, त्यामुळे घरात वीज नसेल. मात्र, ते अन्न शिजवू शकतील कारण ते गॅस शेगडी वापरतात (जी सूर्यावर अवलंबून नाही). जर वारा असेल तर पाणी मिळेल, पण सूर्यप्रकाश नसल्याने वनस्पतींचे अन्न बनवण्याचे कामही थांबेल.

14. खालील पदे वापरून रिकाम्या जागा भरा.

नैसर्गिक संसाधने:
🟢 अक्षय (पुनरुद्भवी) संसाधने: हवा, पाणी, जंगल
🔴 अपुनरुद्भवी (अपारंपारिक) संसाधने: नैसर्गिक वायू, कोळसा, पेट्रोलियम

15. उद्योगधंदे आणि घरांच्या गरजा पूर्ण करण्यासाठी झाडांची मागणी वाढत आहे. त्यामुळे वृक्षतोड केली जात आहे. हे योग्य आहे का? चर्चा करा व संक्षिप्त अहवाल तयार करा.

उत्तर: नाही, हे योग्य नाही. केवळ आपल्या फायद्यासाठी अमर्याद वृक्षतोड केल्याने पर्यावरणाचे संतुलन बिघडते. यामुळे हवा प्रदूषण वाढते, पाऊस कमी पडतो आणि प्राण्यांची घरे नष्ट होतात. आपण लाकडाला पर्यायी वस्तू (उदा. लोखंड, प्लास्टिक) वापरल्या पाहिजेत आणि एक झाड तोडले तर दहा नवीन झाडे लावली पाहिजेत, तरच निसर्ग वाचेल.

16. तुमच्या शाळेत कमीतकमी पाणी वापरण्यासाठी योजना सुचवा. ही योजना प्रत्यक्षात आणण्यासाठी तुम्ही कोणती पावले उचलाल आणि त्यामुळे पर्यावरणाला कशी मदत होईल?

योजना: 'पाणी वाचवा, शाळा वाचवा'.
💧 पावले:
1. गळके नळ त्वरित दुरुस्त करेन.
2. पिण्याच्या ठिकाणी ग्लासचा वापर करेन जेणेकरून पाणी वाया जाणार नाही.
3. शाळेच्या बागेत ठिबक सिंचन वापरण्याचा सल्ला देईन.
4. पावसाचे पाणी साठवण्यासाठी (Rainwater Harvesting) शिक्षकांच्या मदतीने खड्डा खणेन.
🌍 मदत: यामुळे भूगर्भातील पाण्याची पातळी वाढेल आणि दुष्काळासारखी परिस्थिती निर्माण होणार नाही.