इयत्ता - 6वी
माध्यम - मराठी
विषय - कुतूहल विज्ञान
अभ्यासक्रम - सुधारित अभ्यासक्रम 2025-26
भाग - 2
12.पृथ्वीच्या पलीकडे
इयत्ता 6वी विज्ञान (भाग - 2)
प्रकरण 12 : ‘पृथ्वीच्या पलीकडे’
महत्त्वाच्या नोट्स व नमूना प्रश्नोत्तरे 📖
📌 पाठाचा सारांश आणि महत्त्वाचे मुद्दे (IMP Notes)
प्रश्नोत्तरांकडे वळण्यापूर्वी, या पाठातील महत्त्वाचे मुद्दे थोडक्यात समजून घेऊया:
⭐ तारे आणि नक्षत्रे
- तारे स्वतःच्या प्रकाशाने चमकतात.
- ताऱ्यांच्या समूहाने आकाशात तयार केलेल्या विशिष्ट नमुन्याला नक्षत्र (Constellation) म्हणतात.
- पूर्वीच्या काळी दिशा शोधण्यासाठी नक्षत्रांचा वापर केला जात असे.
महत्त्वाची नक्षत्रे: ओरियन (शिकारी), बिग डिपर (सप्तर्षी), लिटल डिपर, कॅनिस मेजर, तॉरस (वृषभ).
ध्रुव तारा (Polaris): हा तारा उत्तर दिशेला स्थिर असतो. तो लिटल डिपरचा भाग आहे.
☀️ आपली सूर्यमाला (सौरमंडळ)
- सूर्य हा एक तारा आहे आणि तो पृथ्वीला सर्वात जवळचा आहे.
- सूर्यापासून पृथ्वीचे अंतर 150 दशलक्ष कि.मी. आहे.
- ग्रह: सूर्यमालेत एकूण 8 ग्रह आहेत. सूर्यापासून क्रमाने: बुध, शुक्र, पृथ्वी, मंगळ, गुरु, शनि, युरेनस आणि नेपच्यून.
- प्लूटो हा आता ग्रह नसून बटू ग्रह (Dwarf Planet) मानला जातो.
🪐 ग्रहांची वैशिष्ट्ये
- बुध, शुक्र, पृथ्वी, मंगळ: हे सूर्याच्या जवळचे आणि खडकाळ ग्रह आहेत.
- शुक्र: याला पहाटेचा किंवा सायंकाळचा तारा म्हणतात. हा सर्वात तेजस्वी ग्रह आहे.
- मंगळ: याला लाल ग्रह म्हणतात.
- पृथ्वी: याला निळा ग्रह म्हणतात (पाण्यामुळे).
- गुरु, शनि, युरेनस, नेपच्यून: हे वायूंचे बनलेले मोठे ग्रह आहेत.
🌌 इतर खगोलीय वस्तू
- उपग्रह: ग्रहांभोवती फिरणाऱ्या वस्तूंना उपग्रह म्हणतात. चंद्र हा पृथ्वीचा नैसर्गिक उपग्रह आहे.
- लघुग्रह (Asteroids): मंगळ आणि गुरु ग्रहांच्या दरम्यान खडकाळ वस्तूंचा पट्टा आहे.
- धूमकेतू (Comets): हे बर्फ, धूळ आणि वायूने बनलेले असतात. सूर्याजवळ आल्यावर यांना शेपूट येते (उदा. हॅलेचा धूमकेतू).
🚀 अंतराळ मोहीम
- भारताने चंद्रयान-1, 2 आणि 3 या मोहिमा राबविल्या आहेत.
- 23 ऑगस्ट हा दिवस भारतात राष्ट्रीय अंतराळ दिन म्हणून साजरा केला जातो.
❓ पाठांतर्गत प्रश्न आणि कृतींची उत्तरे
प्रश्न (पान क्र. 124): कोणता तारा आपल्या पृथ्वीला सर्वात जवळ आहे?
उत्तर: सूर्य हा तारा आपल्या पृथ्वीला सर्वात जवळ आहे.
प्रश्न (पान क्र. 125): सूर्य मोठा दिसतो पण इतर तारे बिंदूंसारखे का दिसतात?
उत्तर: सूर्य आपल्या खूप जवळ आहे, त्यामुळे तो मोठा दिसतो. इतर तारे सूर्यापेक्षा खूप जास्त दूर असल्यामुळे ते फक्त चमकणाऱ्या ठिपक्यांसारखे दिसतात.
प्रश्न (पान क्र. 128): आपण ग्रह देखील ओळखू शकतो का?
उत्तर: होय, आपण काही ग्रह ओळखू शकतो. शुक्र हा सर्वात तेजस्वी दिसतो. याशिवाय बुध, मंगळ, गुरु आणि शनि हे ग्रह देखील उघड्या डोळ्यांनी पाहता येतात, पण ते ताऱ्यांसारखे लुकलुकत नाहीत.
प्रश्न (पान क्र. 129): ग्रहांभोवती फिरणाऱ्या काही वस्तू आहेत का?
उत्तर: होय, ग्रहांभोवती फिरणाऱ्या वस्तूंना उपग्रह म्हणतात. उदा. चंद्र हा पृथ्वीभोवती फिरतो.
प्रश्न (पान क्र. 132): सूर्यमालेच्या पलीकडे काय आहे?
उत्तर: सूर्यमालेच्या पलीकडे आपली आकाशगंगा (Milky Way) आहे. त्यात अब्जावधी तारे आहेत. अशा अनेक आकाशगंगा मिळून ब्रम्हांड (विश्व) बनले आहे.
📝 'चला विस्तृत अध्ययन करूया' (स्वाध्याय उत्तरे)
(पान क्र. 135, 136, 137)
1. स्तंभ I व II मधील जोड्या जुळवा.
- (i) पृथ्वीचा उपग्रह – (d) चंद्र
- (ii) लाल ग्रह – (c) मंगळ
- (iii) नक्षत्र – (a) ओरियन
- (iv) ग्रह, ज्याला सामान्यतः सायंकाळचा तारा म्हणतात – (b) शुक्र
2. (i) खालील कोडे सोडवा.
"माझे पहिले अक्षर 'मंडळ' मध्ये आहे; पण 'सढळ' मध्ये नाही.
माझे दुसरे अक्षर 'सागर' मध्ये आणि 'मगर' मध्येही आहे.
माझे तिसरे अक्षर 'ढोबळ' मध्ये आहे; पण 'विमान' मध्ये नाही.
मी एक सूर्याभोवती फिरणारा ग्रह आहे."
उत्तर: मंगळ
स्पष्टीकरण:
'मंडळ' मधील 'म' ('सढळ' मध्ये नाही).
'सागर' आणि 'मगर' मधील सामायिक अक्षर 'ग'.
'ढोबळ' मधील 'ळ'.
शब्द तयार होतो: मंगळ (हा एक ग्रह आहे).
(ii) अशीच दोन कोडी स्वतः बनवा.
कोडे 1: मी पृथ्वीचा उपग्रह आहे, रात्री आकार बदलतो, सांगा पाहू मी कोण?
उत्तर: चंद्र.
कोडे 2: मला कडी आहेत सुंदर, मी आहे ग्रहांचा राजा नाही पण मोठा आहे, सांगा पाहू मी कोण?
उत्तर: शनि (किंवा गुरु आकाराने मोठा, पण कड्यांसाठी शनि प्रसिद्ध आहे).
3. खालीलपैकी कोणता आपल्या सूर्यमालेचा सदस्य नाही?
(i) सिरियस (ii) धूमकेतू (iii) लघुग्रह (iv) प्लूटो
उत्तर: (i) सिरियस
स्पष्टीकरण: धूमकेतू, लघुग्रह आणि प्लूटो (बटू ग्रह) हे सूर्यमालेचे भाग आहेत. सिरियस हा सूर्यमालेबाहेरील एक तारा आहे.
4. खालीलपैकी कोणता सूर्यमालेचा ग्रह नाही?
(i) गुरु (ii) नेपच्यून (iii) प्लूटो (iv) शनी
उत्तर: (iii) प्लूटो
स्पष्टीकरण: 2006 च्या व्याख्येनुसार प्लूटो हा आता 'ग्रह' नसून 'बटू ग्रह' आहे.
5. कोणता तारा तेजस्वी आहे; ध्रुव तारा की सिरियस?
उत्तर: सिरियस.
स्पष्टीकरण: सिरियस हा रात्रीच्या आकाशातील सर्वात तेजस्वी तारा आहे. ध्रुव तारा हा जास्त तेजस्वी नाही.
6. सूर्यमालेतील ग्रहांचा योग्य क्रम (सूर्यापासून):
बुध → शुक्र → पृथ्वी → मंगळ → गुरु → शनि → युरेनस → नेपच्यून 32
7. बिग डिपर व लिटल डिपर ओळख:
बिग डिपर (सप्तर्षी): चमच्यासारखा आकार असलेले 7 तारे.
लिटल डिपर: आकाराने लहान.
ध्रुव तारा: लिटल डिपरच्या शेपटीच्या टोकाचा तारा.
8. ओरियन नक्षत्र व सिरियस:
तीन तारे एका रेषेत – शिकारीचा पट्टा.
त्याभोवतीचे चार तारे जोडून ओरियन आकार पूर्ण करा.
पट्ट्यापासून पूर्वेकडे दिसणारा तेजस्वी तारा म्हणजे सिरियस.
9. दिवसा तारे का दिसत नाहीत?
उत्तर: दिवसा सूर्यप्रकाश खूप प्रखर असल्यामुळे आकाश उजळून निघते. त्यामुळे इतर ताऱ्यांचा प्रकाश दिसत नाही. रात्री मात्र तारे दिसतात.
10. बिग डिपर हलताना दिसतो का?
उत्तर: होय. पृथ्वी स्वतःभोवती फिरत असल्यामुळे सर्व तारे पूर्वेकडून पश्चिमेकडे सरकताना दिसतात. ते ध्रुव ताऱ्याभोवती फिरताना भासतात.
📱 महत्त्वाची माहिती : सूर्यमालेतील ग्रह
| ग्रह | वैशिष्ट्य |
|---|---|
| बुध (Mercury) | सूर्याला सर्वात जवळचा ग्रह |
| शुक्र (Venus) | सर्वात तेजस्वी ग्रह (पहाटेचा तारा) |
| पृथ्वी (Earth) | 'निळा ग्रह', जिथे जीवसृष्टी आहे |
| मंगळ (Mars) | 'लाल ग्रह' |
| गुरु (Jupiter) | सूर्यमालेतील सर्वात मोठा ग्रह |
| शनि (Saturn) | कडी (Rings) असलेला सुंदर ग्रह |
| युरेनस (Uranus) | खूप थंड ग्रह |
| नेपच्यून (Neptune) | सूर्यापासून सर्वात दूरचा ग्रह |
टिप्पणी पोस्ट करा